زمان تقریبی مطالعه: 6 دقیقه
 

بزاخه (چاه)





بُزاخه‌، چاهی‌ در سرزمین‌ نجد متعلق‌ به‌ قبیله طی‌ یا بنی‌ اسد که‌ به‌ سبب‌ رویدادهای‌ تاریخی‌ شهرت‌ و اهمیت‌ یافته‌ است‌.


۱ - دیدگاه جغرافی‌نگاران



جغرافی‌نگاران‌ مسلمان‌ درباره موقعیت‌ درست‌ این‌ محل‌ اطلاع‌ دقیقی‌ نداده‌اند، چنانکه‌ برخی‌ آن‌ را ریگزاری‌ در راه‌ کوفه‌ دانسته‌اند اما از گزارش‌های‌ تاریخی‌ چنین‌ بر می‌آید که‌ بزاخه‌ به‌ ناحیه‌ای‌ وسیع‌تر اطلاق‌ می‌شده‌ است‌.

۲ - دو رویداد مهم در بزاخه



همین‌ مآخذ از دو رویداد مهم‌ با عنوان‌ «یوم‌بزاخه‌» یاد کرده‌اند:

۲.۱ - جنگ بزرگ قبل اسلام


نخستین‌ آنها، جنگ‌ و غارت‌ بزرگی‌ است‌ که‌ پیش‌ از اسلام‌ در این‌ محل‌ به‌ وقوع‌ پیوسته‌ است‌.
[۴] ابوعبیده‌، معمر، ایام‌العرب‌قبل‌الاسلام‌، ج۲، ص۵۶۳، به ‌کوشش‌ عادل‌جاسم‌بیاتی‌، بیروت‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۷م.
[۵] قلقشندی‌، احمد، نهایة الارب‌، ج۱، ص۴۱۵، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/۹۸۴م.


۲.۲ - ادعای پیامبری طلیحه


رویداد دیگر، پیروزی‌ خالد بن‌ ولید بر پیامبر دروغین‌ طُلَیحَة بن‌ خُوَیلِد است‌. طلیحه‌ که‌ به‌ گفته ابن‌ خلدون‌ از کاهنان‌ دوره جاهلی‌ بود
[۶] ابن‌ خلدون‌، العبر، ج۱، ص۸۶۹_ ۸۷.
در آغاز در شمار فرستادگان‌ قبایل‌ عرب‌ نزد [[|پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)]] بود و اسلام‌ آورد، ولی‌ پس‌ از آن‌ مرتد شد و ادعای‌ نبوت‌ کرد. پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) سپاهی‌ را به‌ فرماندهی‌ ضِرار بن‌ اَزوَر به‌ جنگ‌ با وی‌ فرستاد، اما درست‌ هنگامی‌ که‌ ضرار در آستانه پیروزی‌ بود، خبر فوت‌ پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) اوضاع‌ را دگرگون‌ کرد. در نتیجه‌، ضرار به‌ مدینه‌ بازگشت‌ و سپاهیانش‌ پراکنده‌ شدند؛ قبیله‌های‌، فَزاره‌، غَطَفان‌ و هَوازِن‌ نیز بر طلیحه‌ گرد آمدند، هر چند پیش‌ از آن‌ نیز قبیله طی‌ و نیز برخی‌ از افراد قبیله بنی‌اسد به‌ او گرویده‌ بودند.
[۱۱] ابن‌ خلدون‌، العبر، ج۱، ص۸۶۹_ ۸۷.


۲.۲.۱ - نبرد خالد با طلیحه


طلیحه‌ چون‌ کارش‌ بالا گرفت‌، سپاهی‌ نیرومند فراهم‌ ساخت‌ که‌ تنها ۷۰۰ تن‌ از مردان‌ قبیله بنی‌فزاره‌ در آن‌ بودند و سپس‌ در بزاخه‌ فرود آمد. ابوبکر که‌ در آن‌ هنگام‌ در ذوالقَصّه‌ در نزدیکی‌ مدینه‌ سرگرم‌ مبارزه‌ با مرتدان‌ و یاغیان‌ بود، شاید قصد داشت‌ که‌ خود به‌ جنگ‌ با طلیحه‌ رود، اما ظاهراً به‌ دلیل‌ آشفتگی‌ اوضاع‌ منصرف‌ شد. پس‌ خالد بن‌ ولید را به‌ فرماندهی‌ بیش‌ از هزار نفر به‌ سوی‌ طلیحه‌ فرستاد و به‌ خالد توصیه‌ کرد که‌ نبرد با یاغیان‌ را از طی‌ آغاز کند و برای‌ آنکه‌ در دل‌ دشمن‌ هراس‌ بیفکند، چنین‌ وانمود کرد که‌ خود نیز قصد پیوستن‌ به‌ خالد را دارد.
خالد پیش‌ از رسیدن‌ به‌ بزاخه‌ دو تن‌ از فرماندهانش‌ عُکاشة بن‌ مِحصَن‌ و ثابت‌ بن‌ اَقرم‌ را به‌ عنوان‌ پیش‌قراول‌ به‌ بزاخه‌ فرستاد، اما هر دو آن‌ها به‌ دست‌ سپاهیان‌ طلیحه‌ کشته‌ شدند.
[۲۴] ابن‌سعد، محمد، الطبقات‌ الکبری، ج۳، ص۳۶، به ‌کوشش ‌زاخاو، لیدن‌، ۳۲۲ق.


۲.۲.۲ - فرار طلیحه از بزاخه


در بزاخه‌ جنگ‌ سختی‌ میان‌ سپاهیان‌ طلیحه‌ و خالد درگرفت‌ و طلیحه‌ که‌ تا آن‌هنگام‌ از ساده‌دلی‌ برخی‌ اعراب‌بدوی‌ بهره‌ برده‌ بود، در آستانه شکست‌ به‌ همراه‌ همسر خویش‌ از معرکه‌ گریخت‌ و به‌ شام‌ رفت‌. برخی‌ قبایل‌ عرب‌ که‌ در انتظار پایان‌کار بودند، متفرق‌ شدند و خالد دو تن‌ از یاران‌ نزدیک‌ طلیحه‌، عُیَینة بن‌ مالک‌ و قُرّة بن‌ هُبَیره‌ را اسیر کرد و نزد ابوبکر فرستاد. ابوبکر از ریختن‌ خون‌ آنها درگذشت‌ اما خالد برخی‌ از مرتدان‌ را به‌ سختی‌ مجازات‌ کرد. شاید دلیل‌ پشیمانی‌ ابوبکر در پایان‌کار از فرستادن‌ خالد همین‌ بوده‌ باشد. طلیحه‌ بعدها اسلام‌ آورد و در زمان‌ خلیفه دوم‌ به‌ مدینه‌ بازگشت‌ و با وی‌ بیعت‌ کرد.

۳ - فهرست منابع



(۱) ابن‌اثیر، الکامل‌.
(۲) ابن‌اعثم‌کوفی‌، احمد، الفتوح‌، به ‌کوشش‌ علی‌شیری‌، بیروت‌، ۴۱۱ق‌/۹۹۱م‌.
(۳) ابن‌ خلدون‌، العبر.
(۴) ابن‌سعد، محمد، کتاب‌الطبقات‌الکبیر، به ‌کوشش ‌زاخاو، لیدن‌، ۳۲۲ق‌.
(۵) ابوعبید بکری‌، عبدالله‌، معجم‌ما استعجم‌، به ‌کوشش ‌مصطفی‌سقا، بیروت‌، ۹۸۳م‌.
(۶) ابوعبیده‌، معمر، ایام‌العرب‌قبل‌الاسلام‌، به ‌کوشش‌ عادل‌جاسم‌بیاتی‌، بیروت‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۷م‌.
(۷) خلیفة بن‌ خیاط، تاریخ‌، به ‌کوشش ‌سهیل‌زکار، دمشق‌، ۳۸۷ق‌/۹۶۷م‌.
(۸) طبری‌، تاریخ‌.
(۹) قلقشندی‌، احمد، نهایة الارب‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/۹۸۴م‌.
(۱۰) مقدسی‌، مطهر، البدء و التاریخ‌، به ‌کوشش ‌کلمان‌هوار، پاریس‌، ۹۰۷م‌.
(۱۱) همدانی‌، حسن‌، صفة جزیرة العرب‌، به ‌کوشش ‌محمد اکوع‌، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/۹۸۳م‌.
(۱۲) یاقوت‌، بلدان‌.
(۱۳) یعقوبی‌، احمد، تاریخ‌، بیروت‌، ۳۷۹ق‌/۹۶۰م‌.

۴ - پانویس


 
۱. یاقوت‌، بلدان‌، ج۱، ص۶۰.    
۲. بزاخة ابوعبید بکری‌، عبدالله‌، معجم‌ما استعجم‌، ج۱، ص۲۴۶ ۲۴۷، به ‌کوشش ‌مصطفی‌سقا، بیروت‌، ۹۸۳م.    
۳. همدانی‌، حسن‌، صفة جزیرة العرب‌، ج۱، ص۲۹۹، به ‌کوشش ‌محمد اکوع‌، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/۹۸۳م.    
۴. ابوعبیده‌، معمر، ایام‌العرب‌قبل‌الاسلام‌، ج۲، ص۵۶۳، به ‌کوشش‌ عادل‌جاسم‌بیاتی‌، بیروت‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۷م.
۵. قلقشندی‌، احمد، نهایة الارب‌، ج۱، ص۴۱۵، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/۹۸۴م.
۶. ابن‌ خلدون‌، العبر، ج۱، ص۸۶۹_ ۸۷.
۷. طبری‌، تاریخ‌، ج۳، ص۱۸۶.    
۸. مقدسی‌، مطهر، البدء و التاریخ‌، ج۵، ص۱۵۷ ۱۵۸، به ‌کوشش ‌کلمان‌هوار، پاریس‌، ۹۰۷م.    
۹. طبری‌، تاریخ‌، ج۳، ص۳۶۰.    
۱۰. طبری‌، تاریخ‌، ج۳، ص۲۵۶.    
۱۱. ابن‌ خلدون‌، العبر، ج۱، ص۸۶۹_ ۸۷.
۱۲. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۶.    
۱۳. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۷.    
۱۴. خلیفة بن‌ خیاط، تاریخ‌، ج۱، ص۶۶، به ‌کوشش ‌سهیل‌زکار، دمشق‌، ۳۸۷ق‌/۹۶۷م.    
۱۵. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۶ ۳۴۷.    
۱۶. مقدسی‌، مطهر، البدء و التاریخ‌، ج۵، ص۱۵۷، به ‌کوشش ‌کلمان‌هوار، پاریس‌، ۹۰۷م.    
۱۷. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۶.    
۱۸. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۶.    
۱۹. طبری‌، تاریخ‌، ج۳، ص۲۵۳.    
۲۰. طبری‌، تاریخ‌، ج۳، ص۲۵۳.    
۲۱. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۷.    
۲۲. مقدسی‌، مطهر، البدء و التاریخ‌، ج۴، ص۱۰۴، به ‌کوشش ‌کلمان‌هوار، پاریس‌، ۹۰۷م.    
۲۳. ابن‌سعد، محمد، الطبقات‌ الکبری، ج۳، ص۶۴، به ‌کوشش ‌زاخاو، لیدن‌، ۳۲۲ق.    
۲۴. ابن‌سعد، محمد، الطبقات‌ الکبری، ج۳، ص۳۶، به ‌کوشش ‌زاخاو، لیدن‌، ۳۲۲ق.
۲۵. طبری‌، تاریخ‌، ج۳، ص۲۵۶.    
۲۶. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۷.    
۲۷. ابن‌اعثم‌کوفی‌، احمد، الفتوح‌، ج۱، ص۱۳ ۱۴، به ‌کوشش‌ علی‌شیری‌، بیروت‌، ۴۱۱ق‌/۹۹۱م.    
۲۸. خلیفة بن‌ خیاط، تاریخ‌، ج۱، ص۶۶، به ‌کوشش ‌سهیل‌زکار، دمشق‌، ۳۸۷ق‌/۹۶۷م.    
۲۹. ابن‌اعثم‌کوفی‌، احمد، الفتوح‌، ج۱، ص۱۳ ۱۴، به ‌کوشش‌ علی‌شیری‌، بیروت‌، ۴۱۱ق‌/۹۹۱م.    
۳۰. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۸.    
۳۱. یعقوبی‌، احمد، تاریخ‌، ج۳، ص۱۳۷، بیروت‌، ۳۷۹ق‌/۹۶۰م‌.    
۳۲. ابن‌اثیر، الکامل‌، ج۲، ص۳۴۸.    
۳۳. ابن‌اعثم‌کوفی‌، احمد، الفتوح‌، ج۱، ص۱۸، به ‌کوشش‌ علی‌شیری‌، بیروت‌، ۴۱۱ق‌/۹۹۱م.    


۵ - منبع



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «بزاخه»، شماره۴۸۳۴.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه بزرگ اسلامی




آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.